doradca firm rodzinnych

Rodzeństwo w zarządzie: jak dzielić władzę między braćmi i siostrami

Rodzeństwo może razem kierować firmą, jeśli z góry ustali jeden z trzech modeli podziału władzy (obszary odpowiedzialności, rotacja prezesury albo jeden lider z pozostałymi w roli członków zarządu) i spisze, jak rozstrzyga spory, zanim pierwszy z nich wybuchnie. Najczęściej zawodzi nie sam model, tylko brak zasady na dzień, w którym bracia lub siostry się nie zgodzą.

Redakcja Opublikowano

Weźmy firmę produkującą stolarkę okienną pod Ostrołęką, 160 osób, założoną w 1994 roku (przykład złożony, nie opisuje konkretnej firmy). Ojciec przez trzy lata wprowadzał do zarządu dwoje dzieci: Marta przejęła finanse i zakupy, Paweł sprzedaż i montaż. Kiedy ojciec przeszedł do rady, okazało się, że nikt nie zdecydował, kto podpisuje umowę z nowym dystrybutorem w Niemczech. Marta uważała, że to sprawa finansowa, bo chodziło o warunki płatności. Paweł, że handlowa. Umowa leżała siedem tygodni. Dystrybutor podpisał w tym czasie kontrakt z konkurencją, a rodzeństwo do dziś nie rozmawia o tym spokojnie przy niedzielnym obiedzie.

Czy rodzeństwo w ogóle powinno razem zasiadać w zarządzie?

Może, pod warunkiem że każde z rodzeństwa jest w zarządzie dlatego, że ma kompetencje do konkretnej funkcji, a nie dlatego, że rodzice chcieli być sprawiedliwi. To rozróżnienie wraca w większości sporów. Rodzic, który przekazuje firmę dwójce lub trójce dzieci, często myśli kategoriami spadku: każdemu po równo. Tymczasem równy podział udziałów i równy podział władzy wykonawczej to dwie różne decyzje, które opisuje model trzech kręgów. Brat może być współwłaścicielem na takich samych prawach jak siostra, a jednocześnie nie zasiadać w zarządzie.

Dobrze, żeby rodzina zadała sobie to pytanie wprost, zanim padną tytuły. Czy firma potrzebuje dwóch, trzech członków zarządu z rodziny? Czy któreś z rodzeństwa lepiej sprawdziłoby się w radzie, a operacyjnie firmę poprowadziłby ktoś spoza rodziny? Odpowiedź „wszyscy do zarządu” bywa dobra, ale powinna być wyborem, a nie odruchem.

Jakie są modele podziału władzy między rodzeństwem?

W polskich firmach rodzinnych pojawiają się trzy podstawowe układy i każdy ma inną słabość.

Podział na obszary. Każde z rodzeństwa odpowiada za swój kawałek firmy: produkcja, sprzedaż, finanse. To najczęstszy wybór, bo wydaje się naturalny i nie wymaga ustalania hierarchii. Działa dobrze, dopóki decyzje mieszczą się w granicach obszarów. Problem zaczyna się na stykach, jak w scence wyżej: inwestycja w maszynę, która zmienia ofertę; duży klient z niestandardowymi warunkami płatności; rekrutacja dyrektora, który będzie raportował do dwóch osób. Firma podzielona na obszary bez zasady dla decyzji wspólnych zamienia się w kilka małych firm, które negocjują ze sobą przez rodzinny czat.

Rotacja prezesury. Prezesem jest raz jedno, raz drugie z rodzeństwa, na przykład co dwa lub trzy lata. Ten model daje poczucie równości i bywa dobrym rozwiązaniem przejściowym, kiedy rodzina nie potrafi jeszcze wskazać lidera. Słabość jest taka, że każdy prezes wie, że za chwilę odda stery, więc unika decyzji o długim horyzoncie albo podejmuje je w pośpiechu przed końcem kadencji. Zespół szybko uczy się, że warto przeczekać. Rotacja wymaga więc mocnej rady i strategii spisanej ponad kadencjami, inaczej firma co trzy lata zmienia kierunek.

Jeden lider. Jedno z rodzeństwa jest prezesem, pozostali są członkami zarządu z określonymi obszarami albo zasiadają w radzie. Ten model jest najbardziej czytelny dla pracowników, klientów i banku. Kosztuje jednak najwięcej po stronie relacji: rodzeństwo, które nie zostało prezesem, musi przyjąć, że w sprawach firmy ostatnie słowo ma brat lub siostra. Jeśli to nie jest szczerze zaakceptowane, lider będzie obchodzony bokiem, przez rodziców albo przez lojalnych pracowników.

Nie ma modelu dobrego dla każdej rodziny. Jest model, który pasuje do kompetencji, temperamentów i etapu firmy, i trzeba go co kilka lat przeglądać.

Co najczęściej psuje współpracę rodzeństwa w zarządzie?

Najczęściej psuje ją to, że stare role z domu rodzinnego przechodzą do sali zarządu. Starszy brat, który w dzieciństwie „pilnował” młodszego rodzeństwa, w firmie dalej pilnuje. Młodsza siostra, która zawsze musiała walczyć o głos, walczy dalej, nawet gdy ma rację i nikt jej tej racji nie odbiera. To mechanizm, a nie wina konkretnej osoby.

Drugie źródło napięć to nierówny wkład przy równym podziale. Jeden z rodzeństwa pracuje sześćdziesiąt godzin tygodniowo i prowadzi trudny obszar, drugi ma mniejszy dział i więcej czasu dla rodziny. Przy równych wynagrodzeniach i równych dywidendach poczucie niesprawiedliwości narasta po cichu, aż wychodzi przy okazji zupełnie innego sporu. Tu pomaga oddzielenie wynagrodzenia za pracę od zysku za własność, o czym piszemy w tekście o rolach, ocenie i wynagrodzeniach członków rodziny.

Trzecie źródło to rodzice, którzy formalnie odeszli, ale nadal przyjmują skargi. Gdy syn idzie do ojca, żeby ten „przemówił siostrze do rozsądku”, zarząd przestaje być zarządem. Decyzja zapada przy kuchennym stole, a pozostali członkowie zarządu dowiadują się o niej po fakcie.

Czwarte, najmniej widoczne: małżonkowie. Mąż lub żona jednego z rodzeństwa nie pracuje w firmie, ale słyszy co wieczór, jak bardzo jest niedoceniany. Po kilku latach to małżonek staje się najgłośniejszym głosem w sporze, w którym formalnie nie bierze udziału.

Jak rozstrzygać spory, zanim zniszczą firmę?

Spory trzeba rozstrzygać według zasady ustalonej w spokojnym czasie, a nie wymyślanej na gorąco. Według PwC Global Family Business Survey 2023 tylko 19% firm rodzinnych ma mechanizm rozwiązywania konfliktów, podczas gdy 10% mówi o regularnych konfliktach, a 30% o okazjonalnych nieporozumieniach. Te liczby dotyczą całych rodzin, nie tylko rodzeństwa, ale pokazują skalę: większość firm wchodzi w spór bez żadnej procedury.

Mechanizm nie musi być skomplikowany. Wystarczy kilka ustaleń:

  • Lista decyzji wspólnych. Spisane sprawy, które wymagają zgody całego zarządu, z progami kwotowymi. Pomocna jest tu macierz decyzji, którą opisujemy szerzej w tekście o podziale decyzji między właściciela, zarząd i zespół.
  • Ścieżka eskalacji. Kiedy zarząd się nie zgadza, sprawa idzie do określonego miejsca: do rady nadzorczej lub doradczej, do zewnętrznego członka rady z głosem rozstrzygającym, w ostateczności do mediatora. Rodzice mogą być w tej ścieżce, ale tylko formalnie, jako członkowie rady, a nie jako adresaci telefonów po godzinach.
  • Czas na decyzję. Jeśli sprawa nie jest rozstrzygnięta w ciągu określonej liczby dni, automatycznie trafia wyżej. W scence z początku taka zasada uratowałaby kontrakt.
  • Rozdzielenie sporu o firmę od sporu w rodzinie. Spór o warunki umowy rozstrzyga zarząd albo rada. Żal o to, kto opiekował się mamą w szpitalu, nie jest sprawą zarządu i nie powinien być rozgrywany na jego posiedzeniu.

Przy głębszych konfliktach pomaga mediator lub psycholog biznesu pracujący z rodzinami przedsiębiorców. Warto mieć taką osobę na liście, zanim będzie potrzebna, bo w środku kryzysu każda propozycja zewnętrznej pomocy brzmi jak oskarżenie.

Jeśli rodzeństwo chce zapisać te zasady w umowie spółki, w konstytucji rodzinnej albo w statucie fundacji, to sprawa dla prawnika. Orientacyjnie piszemy o tym na stronie prawo i podatki w firmie rodzinnej.

Co z tego wynika

Nasza interpretacja: rodzeństwo rzadko kłóci się o to, który model władzy wybrać. Kłóci się o decyzje, których żaden model nie przewidział, i wtedy wraca do ról z dzieciństwa, bo nie ma innych. Dlatego ważniejsze od wyboru między obszarami, rotacją a jednym liderem jest spisanie listy decyzji wspólnych i ścieżki eskalacji. Te dwie kartki papieru robią więcej dla relacji rodzeństwa niż najlepiej zaprojektowany schemat organizacyjny. Widzimy w tym też powód, dla którego warto wprowadzić do rady osobę spoza rodziny: ktoś, kto nie pamięta, kto komu zepsuł rower w 1987 roku, łatwiej oceni sprawę na podstawie liczb.

Od czego zacząć w tym tygodniu

  1. Wypisz z rodzeństwem pięć ostatnich decyzji, przy których się nie zgadzaliście. Przy każdej zaznacz, czy była w obszarze jednej osoby, czy na styku.
  2. Dla decyzji ze styków ustalcie próg: od jakiej kwoty lub skali sprawa wymaga zgody całego zarządu.
  3. Zdecydujcie, kto rozstrzyga, gdy zarząd się nie zgadza, i w jakim terminie sprawa trafia wyżej.
  4. Porozmawiajcie z rodzicami o tym, że skargi na rodzeństwo przyjmują tylko na posiedzeniu rady, a nie przy obiedzie.
  5. Umówcie się na przegląd modelu władzy za rok, z datą w kalendarzu.

Najczęstsze pytania

Czy równe udziały oznaczają, że rodzeństwo musi mieć równą władzę w zarządzie?

Nie. Udziały dotyczą własności, a miejsce w zarządzie dotyczy prowadzenia firmy. Rodzeństwo może mieć po równo udziałów, a prezesem może być jedna osoba albo menedżer spoza rodziny. Ważne, żeby ta różnica była jasno nazwana i zaakceptowana.

Co zrobić, gdy jedno z rodzeństwa nie nadaje się do zarządu?

Najlepiej znaleźć dla tej osoby rolę zgodną z jej mocnymi stronami: w radzie, w projekcie, w obszarze specjalistycznym, albo poza firmą jako współwłaściciel. Rozmowę o tym dobrze prowadzić przy udziale osoby z zewnątrz, bo między rodzeństwem łatwo brzmi jak wyrok.

Czy rotacja prezesury to dobre rozwiązanie na stałe?

Rzadko. Sprawdza się jako etap przejściowy, kiedy rodzina dopiero poznaje, kto lepiej prowadzi firmę. Na dłuższą metę każda zmiana prezesa oznacza zmianę stylu i priorytetów, co męczy zespół i klientów.

Przeczytaj też

Źródła

  • PwC Global Family Business Survey, zaufanie w rodzinie, 2023
  • Model trzech kręgów, Cambridge Family Enterprise Group

Więcej w dziale Dynamika rodziny